Şanlıurfa, sadece Göbeklitepe’si, Balıklıgöl’ü ve eşsiz lezzetleriyle değil, aynı zamanda köklü bir geçmişe dayanan su ve temizlik kültürüyle de dikkat çekiyor. Osmanlı Dönemi’nde inşa edilen ve kentin sosyal yaşamında derin izler bırakan tarihi Urfa hamamları, bir zamanlar doğumdan evliliğe kadar hayatın her aşamasına tanıklık ediyordu. Peki, Sultan IV. Murat’ın bile sefere giderken yıkandığı rivayet edilen bu tarihi yapılar bugün ne durumda? İşte okuyanları geçmişe götürecek Şanlıurfa’nın tarihi hamamlarının dünden bugüne uzanan ilginç serüveni…
Şanlıurfa Tarihinde Hamam Kültürü
Geçmişte evlerin içinde modern banyoların yaygın olmaması ve yöre halkının temizliğe verdiği büyük önem, Urfa’da hamamcılığı en gözde mesleklerden biri haline getirmişti. Şanlıurfa tarihinde hamamlar sadece fiziki temizlik için gidilen yerler değil; kadınların sosyalleştiği, kız bakıldığı ve eğlencelerin düzenlendiği devasa sosyal tesislerdi. Gelin Hamamı, Güveyi (Damat) Hamamı, Doğdu (Kırk Dökme) Hamamı, Sünnet Hamamı ve Kırklanma Hamamı gibi ritüeller, Urfa kültürünün asırlar boyu vazgeçilmez parçaları olarak yaşatıldı.
Yüzyıllık Manilere Konu Olan Yapılar
Özellikle “Gelin Hamamı” denildiğinde Urfa’da akla ilk gelen yerlerin başında Cıncıklı Hamam geliyordu. Bu hamam o kadar meşhurdu ki, yöre halkı tarafından adına özel maniler bile yazılmıştı. “Cıncıklı hamam, Kubbesi tamam, Bir gelin gelmiş, Babası imam” şeklindeki mani, Urfa tarihinde başka hiçbir hamam için söylenmemiş, sadece bu yapıya has olarak günümüze kadar ulaşmıştır. Aynı zamanda ünlü seyyah Evliya Çelebi’nin meşhur Seyahatnamesi’nde de Urfa’daki hamamlardan övgüyle bahsedilmiş, asırlar öncesinin mimari zarafeti belgelere kazınmıştır.
Tarihi Urfa Hamamlarının Bugünkü Durumları
Tarihi kayıtlara göre Şanlıurfa’da 21 adet Osmanlı hamamı bulunuyordu. Ancak maalesef günümüze bunlardan sadece 9 tanesi ulaşabildi. Geriye kalan bu paha biçilemez kültürel mirasların bir kısmı restore edilerek farklı amaçlarla kullanılırken, bir kısmı ise kaderine terk edildi. İşte o hamamlar ve iç burkan mevcut durumları:
- Vezir Hamamı: 1703 yılında Urfa Mutasarrıfı Arapkirli Yusuf Paşa tarafından yaptırılmıştır. Dikdörtgen planlı ve gösterişli olan bu yapı, Vakıflar tarafından restore edildikten sonra günümüzde turizm amaçlı restoran ve geleneksel sıra gecelerine ev sahipliği yapan bir konukevi olarak hizmet vermektedir.
- Sultan Hamamı: Efsaneye göre Sultan IV. Murat’ın Bağdat (Revan) seferi sırasında bu hamamda yıkandığı ve adını buradan aldığı söylenir. Kentin en görkemli yapılarından olan bu tarihi eser, günümüzde maalesef depo olarak kullanılmaktadır.
- Cıncıklı Hamam: Urfa’nın en meşhur hamamlarından biridir. Eskisi kadar yoğun olmasa da tarihi gelenekleri yaşatarak gündüzleri kadınlara yönelik hamam olarak faaliyetini sürdürmektedir.
- Serçe Hamamı: Evliya Çelebi’nin Seyahatnamesi’nde “Samsat Kapısı Hamamı” olarak geçtiği tahmin edilen yapıdır. Günümüzde hala orijinal işleviyle, hamam olarak faal durumda hizmet vermeye devam etmektedir.
- Velibey Hamamı: 2006 yılında Vakıflar Bölge Müdürlüğü tarafından restorasyon geçirmiş eserlerden biridir. Kısmen korunmakta olup bir kumaş mağazası/işletme olarak kullanılmaktadır.
- Eski Arasa Hamamı: İsotçu Pazarı civarında bulunan ve adı Seyahatname’de de geçen 17. yüzyıla ait bu eşsiz yapı, ne yazık ki depo olarak kullanılıyor.
- Keçeci Hamamı: Keçeci esnafı tarafından keçe yapımı amacıyla inşa edilen bu ilginç mimarili hamam, günümüzde yine depo ve keçe üretim alanı olarak kullanılmaya devam edilmektedir.
- Şaban Hamamı: Klasik Osmanlı hamam mimarisini yansıtan ve zemin kotunun altında yer alan yapı, günümüzde aktif olarak çalışır durumdadır.
Geçmişin İzlerini Taşıyan Yıkılmış Miraslar
Bugün ayakta kalan 9 tarihi hamamın yanı sıra; Devekovan (Dana Kovan), Ayaklı Hamam, Yıldız Meydanı Hamamı, Bey Kapısı (İbn. Maktûl) Hamamı ve Mencek Hamamı gibi kentin hafızasında ve arşivlerinde yer eden pek çok yapı, zamanın acımasızlığına ve kentleşmeye yenik düşerek tamamen yıkılmış, tarihin tozlu sayfalarına karışmıştır.
Turizme Kazandırılmayı Bekleyen Tarih
Şanlıurfa, Göbeklitepe ve Karahantepe gibi keşiflerle dünya çapında bir kültür ve turizm şehri olma yolunda ilerlerken, şehir merkezinde depo olarak kullanılan tarihi hamamların akıbeti merak konusu. Özellikle Sultan IV. Murat’ın anısını taşıyan veya Evliya Çelebi’nin rotasından geçen asırlık hamamların restore edilerek kentin turizm potansiyeline “yaşayan müzeler” veya “kültür merkezleri” olarak kazandırılması, Şanlıurfa tarihi için atılacak en büyük adımlardan biri olarak yetkililerden ilgi bekliyor.
