Tarihi Neolitik döneme kadar uzanan Peygamberler şehri Şanlıurfa, coğrafi olarak yüksekliği fazla olmayan, engebeli “Tektek” dağları üzerine oturur. Şanlıurfa’da tarih boyunca bir çok sel baskınları yaşanmıştı. 834 yılında yaşanan selde ise 3 bin kişi boğularak can verdi.
Milliyet’te yer alan haberde Prof. Dr. Osman Eravşar Şanlıurfa tarihinde yaşanan Sel baskınlarını anlattı. İşte O Yazı;
“Şanlıurfa’nın bulunduğu bölge, coğrafi olarak yüksekliği fazla olmayan, engebeli inişli-çıkışlı “Tektek” dağları üzerine oturur. Böyle bir topografya üzerine kurulu Edessa (Urfa) kenti tarihi olarak birçok sel baskınından etkilenecektir. Kentin merkezinde bulunan kale ve çevresindeki arkeolojik bulgular eski sel baskınları konusunda bilgi verir. Urfa iç kalesi kentin en yüksek yeri olan bölgede, yani sütunların bulunduğu alanda, yönetim (saray =ing.court) ve kutsal tapınım amaçlı olarak kullanılıyordu. Sonrasında ise bu bölümün çevresinde bazı değişimlere gidilerek, kentin asıl kullanım alanı haline gelmeye başladı. Ancak bu durum kentin topografyası ve coğrafyası dikkate alınarak yapılmadı.
ŞANLIURFA’NIN KURULUŞ EFSANESİ
Kentin, kalenin eteklerinde vadide gelişmesinin nedeni Hıristiyan kaynaklarında MS. 1. yüzyılda yaşandığı bilinen bir olay ve bu olayın sonrasında kentin kutsiyetinin artmasıyla ilintilidir. Kentin yöneticisi olan Kral V. Abgar, paganisttir. Efsaneye göre, V. Abgar cüzzam hastalığına yakalanınca Hz. İsa’ya bir mektup yazar.
Mucizeleri olan kutsiyetini duyduğunu, eğer kendisini bu hastalıktan kurtarırsa, halkı ile Hıristiyan olacağını belirtir. Hz. İsa yüzünü bir mendile sürerek (Mandylion Efsanesi), mektupla birlikte Kral Abgar’a gönderir.
Bu mektup bugün kayıp, kimisine göre Haçlılar, kimisine göre ise Bizans İmparatoru tarafından alınarak önce İstanbul’a, sonrasında ise Roma’ya götürülmüştü. Mendil de aynı akıbete uğramakla birlikte Roma’da bir kilise de sergilenen “mendilin” Urfa’dan getirildiği ifade edilmektedir.
Peki bunun kentin gelişimi ile ne ilgisi var? Mektup kayıp ama içinde yazılanların ne olduğu biliniyor. Çünkü mektubun içeriği Eusebios tarafından aktarılmış ve Süryanice olarak kalenin eteklerindeki bir mağara mezarın içine yazılmıştı. Yazıtın bulunduğu mağara sonraki süreçte yıkılmıştı. Ancak 19. yy. sonunda mağara bulunarak yazıtın mulajı alınarak okunmuş ve yayınlanmış. Yazıtın bulunduğu yerin günümüzde Halil’ül Rahman gölü civarında olduğu, burada İslam öncesi dönemde kiliseler ve şapeller yapıldığı tahmin ediliyor.
SAMSAT KAPISI YAKINLARINDA SUR – BEND İNŞA EDİLİR
Mektubun yazıldığı mağaranın olduğu bölge, kutsiyetinden olsa gerek, yerleşime elverişli olmamasına rağmen terk edilmeyerek gelişir. Kentin geliştiği vadi aslında bir sel yatağıdır. Halepli Bahçe ve çevresi Roma ve Sasani döneminde imara açılır. Ancak kısa bir süre sonra yaşanan seller sonucunda buradaki yapılar yıkılır ve çamur altında kalır. Yıkılan binalar arasında kentteki ünlü bir kilisenin olduğu da kayıtlarda geçer. Kent sürekli olarak bu sel felaketini yaşar. Kent yer değiştiremiyorsa, sele neden olan kentin çevresindeki dere ve su yataklarının değiştirilmesi fikri ortaya çıkar. İşte bu çalışmayı ilk defa I.Justinianus gerçekleştirir.
Prokopios’un verdiği bilgiye göre, Sasani saldırıları sebebiyle kentin çevresine sur duvarı yapılacaktır. Bu esnada da sur duvarının bir bölümünü Karakoyun (Daisan) deresi yatağının önünden geçerek, Samsad Kapısı yakınlarında sur-bent inşa edilir. Bent, kuzeyden başlayarak doğuda surların önünden geçiyor ve doğuda Karakoyun deresinin yatağıyla birleşerek kenti etkilemeden terk ediyordu.
Şiddetli yağışın olduğu dönemlerde taşan suyun bir bölümü sed yardımıyla batıdaki surların önündeki hendekten aşağıya doğru akıtılarak güneydoğudaki su kapıları aracılığıyla şehri terk ediyordu. İşte bu sur ve bent kenti hem düşman saldırılarından hem de sel baskınlarından bir nebze de olsa koruyacaktır.
ŞANLIURFA’DA ORTA ÇAĞ’DA SU BASKINLARI
I.Justinianus’un bendine rağmen kentin maruz kaldığı su baskınları Orta Çağ boyunca devam eder. Bazen su baskınına, surlar da neden olacaktır. Süryani Mihail’e göre kentte 667 Kasım’ında “gecenin tam ortasında büyük bir su baskını meydana geldi. Sular Edessa surlarını tahrip etti ve yıktı.
Şehir suyla doldu binlerce insan boğuldu”. Emevî hakimiyeti altındayken can kaybına yol açmayan Mart 740 yılında bir sel daha oldu. Mihael dehşet anını şöyle tasvir eder: “Sular Edessa’nın surlarının dışında toplandı ve bu surları yıktı, büyük bir hızla şehrin içine girdi ve şehir suyla doldu. Evler ve avlular yıkıldı, sokaklar ve derenin kenarında bulunan değirmenleri su bastı. Eski Kilise ve onun avluları (suyla) doldu. Halk acele edip doğudaki (su) kapılarını açmamış olsaydı bir anda bütün şehir sular altında kalacaktı.”
3000 KİŞİ BOĞULARAK ÖLDÜ
Yine Abbasi hakimiyeti altındayken, 834 yılında şehir sakinleri uykudayken ani bir sel baskını daha yaşanır. Sel suları kuzeydeki şehir suruna (bende) baskı yaparak yıkar ve şehrin içine girer. Bugünkü selde olduğu gibi sel suları güneydoğu surunu yıkarak kentten çıkacaktır. Ama bu suru yıkmadan önce güneydoğu suru bir baraj gibi suyu şehrin içinde biriktirir ve yaklaşık 3000 kişi boğularak ölür. Bu son felaketten sonra kentin su bendleri bir daha onarılmaz. Üstelik kentin dış surları, Haçlı döneminden sonra bakımsızlık sebebiyle yıkılmaya başlar.
Artuklu ve Osmanlı dönemlerinde de sel baskınlarının yaşandığını arşiv belgeleri söylüyor. Benzer bir su baskını Cumhuriyet döneminde de meydana gelir. Bunların en şiddetlileri 6 Aralık 1938 ve 12 Şubat 1941 tarihlerinde olanlardı. Ama son yaşadığımız 14-15 Mart tarihli olanı belki de kentin gördüğü en kötü seldi.”
